Kategoriler
ALINTI ÖNSÖZLER KİTABI EDEBİYAT

Önsözler Kitabı: Behçet Necatigil ve Pan

Burada daha önce, çevirmenler tarafından yazılmış önsözleri paylaşmıştım. İlki, Mina Urgan’ın Moby Dick için yazdığı önsözden bir alıntıydı. Diğerleri aynı çevirmene, Sabahattin Eyuboğlu’na aitti. Biri Hamlet için, diğeri La Fontaine’den masallar için yazılmış. Kısacık, etkili, birbirinden güçlü metinler bunlar. Necatigil’in Pan için yazdığı bu önsöz de benzer bir etki bırakıyor insanın üstünde. Pan‘ın Türkçe baskısı, 1954’te MEB tarafından yayınlanmış, çeviri Almanca’dan yapılmış. Necatigil’in çevirisine dair birkaç kelime etmek gerekir belki. Yaptığı çeviriden çok öte bir iş, yeniden ve Türkçe’de yaratmış romanı Necatigil.

Bununla beraber dört önsöz alıntısı oluyor burada. Devamını da getirmek istiyorum, bir yazı dizisi olarak diğerlerinden ayrılsınlar diye, başlığa da “Önsözler Kitabı” dedim, şimdilik.

Screen Shot 2018-06-19 at 10.37.33 AM
Knut Hamsun, 1859-1952.
Screen Shot 2018-06-19 at 10.38.17 AM
Behçet Necatigil, 1916-1979.

Knut Hamsun ve Pan Hakkında

Norveç edebiyatının dünyaya kazandırdığı en büyük yazarlardan biri olan Knut Hamsun; 4 Ağustos 1859’da doğduğuna, 19 Şubat 1952’de öldüğüne göre, aşağı yu­karı bir yüzyıl yaşadı. Büyük şöhretlerin paylaştığı, çok cepheli, hareketli, heyecanlı bir yüzyıldı bu. Hamsun doğduğu vakit Heinrich Heine öleli üç sene oluyordu; Danimarkalı Jens Peter Jacobsen on ikisini sürüyor, İsveçli August Strindberg on yaşında bulunuyordu. Hamsun’u çok seven, çok takdir eden Selma Lagerlöf ise birkaç ay büyüktü Hamsun’dan. Dostoyevski öldü­ğünde (1881) Hamsun, yirmi iki yaşında bir genç, Ame­rika’da dolaşıyor, Nietzsche’nin ölüm yılında ise (1900) ilk karısıyla beraber Rusya’da geziyordu.

Hamsun ilk yazısını on sekiz, son kitabı Auf über­wachsenen Pfaden (Ot bürümüş patikalarda) yı doksan yaşında yazdı. Olgunluk çağının mahsulleri Under Höstatjaerne (Sonbahar yıldızlım altında) lbsen’in (1906), Den sidate Glaede (Son sevinç) Strindberg’in öldüğü (1912) yıllarda çıktı. Hamsun, Gerhart Hauptmann’dan üç yaş büyüktü, ondan sonra öldü. Ömrü Sigrid Undset’ten, Bernard Shaw’dan, Andre Gide’den uzun sürdü. Çok yaşamak sözünün her iki manasında; yayılmak, çok okunmak, sevilmekten yana da bu yazarların hepsini geride bıraktı. On dokuzuncu yüzyılın ortasından yir­minci yüzyıl ortasına kadar, önemli, ünlü ustaların yanı sıra yaşadı. Hamsun’un, Nietzsche ile Dostoyevski’nirı çağdaşı olması; onun kişiliği üzerinde, bize bazı önemli ipuçları verir. Bu iki yazardan Hamsun’a bazı ışıklar düştü, bazı şeyler geçti. Strindberg’in, Undset’in, Hauptmann’ın da Hamsun’un çağdaşları oluşu; o kadar önem taşımasa gerek. Bununla onlarda Hamsun’dan etkiler görülmedi, onlara Hamsun’dan ışıklar geçmedi demek istemiyoruz. Hayır, bunun tamamen aksi! Çağdaşlarına çok şeyler öğretmiş bir yazardır Hamsun. Bu konuda Hemingway’i düşünelim, kâfi.

Çağdaşlarına fazla bağlı bir yazar değildi Hamsun. O, kimse ile bölüşemediği bir çağsızlık içinde yaşıyordu. Çağının manevi örgüsü içine girmiyor, kendi kumaşını kendi dokuyordu. Çağdaşlariyle mektuplaşmıyor; onlar­dan yaratmalarına, sanatına yol gösterici, görüşlerini ayarlayıcı mektuplar almıyor, onlara böyle mektuplar yazmıyordu. Ibsen’le Shaw, Hauptmann’la Strindberg, Thomas Mann’la Herman Bang arasındaki haberleşme­lere, danışmalara benzer desteklenmeler görülmez Ham­sun’da. Kendine güvendi, kendi yarattı.

Eserlerinin Almancalarını, bitmez bir gayretle, bit­tikçe yeni baştan yayınlıyan bir kitabevi (Paul List Verlag, München), Hamsun’un ölümünden bir yıl sonra bir kitap çıkardı. Hamsun’un oğlu Tore Hamsun’un yazdığı Mein Vater (Babam) adında bir kitap. Büyük ro­mancının, Sonbahar yıldızları altında tercümesi1 başında, ölümü vesilesiyle bir dergide2 oldukça etraflı özetledi­ğimiz hayatı; nasıl yaşayıp nasıl, neler yazdığı en ince noktalarına kadar bu kitapta. Tore Hamsun, babasının eserlerini edebiyat veya fikir tarihi bakımından incelemiye, yorumlamıya kalkışmaksızın, biyografik bir ro­manda olduğu gibi, yaratılış dekorları içinde anlatır. Hamsun’un ilk gençliği, yukarda hatırlattığımız Türkçe kaynaklarda da belirtildiği üzre; yoksul, acı geçti. Am­casının yanında çalışırken katlandığı zahmetli saatlerden, komşu rahip çiftliğinin hayvanlannı gütmeye gönderil­dikçe feraha çıkıyordu. Yumuşak fundaların içine gö­mülüyor, yere sırtüstü uzanarak ellerini başının altında kenetliyor, güneşlenip içini dinlemeye koyuluyor; göz­leri yarı kapalı, gökyüzünü, bitkileri seyre dalıyordu. Uzaktan uzağa monoton kilise çanlarını işitiyor, çan seslerine sürünün çıngırak sesleri karışıyordu. Ağaçlann, üzümsülerin, bitkilerin uzak kokuları, küçük dere, dağlar karışıyordu bu seslerin içine. Dağların tepelerinde kar vardı; kartal yuvaları, kakımlar vardı. Hamsun hülyalara dalıyor, kendi kendine masallar uyduruyordu…

Fakir ailesinin, zengin akraba diye dört elle sarıldıkları bu amcanın yanından kaç kereler kaçmak istemişti. Bu meşakkat yıllarında Hamsun tabiatın şiirini yaşamayı; ormanlara, sulara, hayvanlara derin bir muhabbetle bağ­lanmayı öğrendi. 1894 de yayınladığı Pan romanında, baştan sona bu sevginin dile geldiği görülür.

Pan, Hamsun’un en çok beğenilen eserlerinden biri oldu. Uçsuz bucaksız kuzey ormanlarının sessizliği için­ de yaşanan bir aşk macerası, Teğmen Glahn’ın Edvarda’ya­ olan aşkı, gururları yüzünden bedbaht iki gencin acıklı hikayesidir Pan. Hamsun bu kitabında Zola ile Ibsen’in karanlık natüralizmine; uzak ormanların diri rüzgarlannı, kuzey efsanelerinin şiirini, tabiat tanrısı Pan‘ın ayartıcılığını, hepsinden önce insanoğlunun tabi­atın koynundaki hürlüğünü, şehir dışı yaşayışlardaki asudelik ve aydınlığı getirir. Pan‘ın sayfalarından gü­rültü değil, sükünettir taşan. Orada günler dakika da­kika yaşanır, tabiatın her parçası bir lezzet gibi ruhta derinlere çöker. Pan, sayfalannda kuvvetli bir aşk hi­kayesi yaşatan bir tabiat övgüsüdür. Hamsun, eserleri­nin çoğunda olduğu gibi bu romanında da derin ruh tahlillerine girişmeksizin kısa hareket ve konuşmalarla bizi, kahramanlarının psikolojisinde gezdirir. Her sözü, her hareketi; tılsımlı bir değişme ile, aslından çok geniş, çok farklı yankılar halinde okuyucu ruhunda devam ettirmesini bilir; okuyucuya ima ve işaretlerini tamam­lama zevki verir. Kahramanların iç dünyasının söz ve hareket haline geçerken kaydettiği kısalmaları, daral­maları; geçtikten sonra kazandığı yoğunluğu okuyucu, bir şiirden nasılsa öyle, kendisi keşfedecektir.

Knut Hamsun, bugün de en çok okunan romancılardan biri olmakta devam ediyor. Netekim, Birinci Dünya Savaşı yıllarında (1917) yazıp 1920’de Nobel edebiyat armağanı alan Markens Gröde3 romanının satışı, çıktığından­ bugüne Almanya’da 330, Victoria‘nınki4 ise 440 bini bulmuş, Pan romanı yüz kereden fazla basılmıştır.

B. N.

(Not: Bu yazının yazılmasında Peter de Mendelssohn’un bir etüdü ile (Der Monat, April 1953, 5 Jahr­gang, Heft 55), Weltstimmen dergisinde (April 1953, 22. Jahrgang, Heft 4 yayınlanmış bir makaleden de faydalanılmıştır.)

1- Maarif Vekaleti, Dünya Edebiyatından Tercü­meler, İskandinav Klasikleri: 7, İstanbul 1949.

2- Varlık dergisi, sayı: 381, 1 Nisan 1952. Hamsun’un hayatı ve eserleri hakkında daha fazla bilgi edin­mek istiyenler, bu iki yazıya bakabilirler.

3- Dünya Nimeti, Maarif Vekaleti, Dünya Edebiyatından Tercümeler, İskandinav Klasikleri: 8, İstanbul1949-1950, iki cilt.

4- İkinci defa tercümesi: İstanbul 1952, Varlık yayınları sayı 134.

Kategoriler
ALINTI ÖNSÖZLER KİTABI EDEBİYAT YAYINCILIK TARİHİ

La Fontaine ve Sabahattin Eyuboğlu

Sabahattin Eyuboğlu, La Fontaine çevirisine bir önsöz yazmış. Şu paragrafla başlıyor sözüne:

“La Fontaine, Fransa’nın küçük bir şehrinde, orta halli bir evde, 1621 senesinde doğmuş; en sevdiği çağdaşları ve dostları Moliere’den bir, Boileau’dan ve Racine’den on beş yıl önce. Biraz kırlarda, biraz okullarda dünyayı tanıdıktan, babasının gönlünü hoş etmek için biraz evlenip boşandıktan sonra Paris’e gelmiş, açık yüreği, hoş sohbeti, candan dostluğu, gülümser, acıyı tatlı eder filozofluğu, kimseyi kırmadan kimseye boyun eğmezliği, saygısızlığa, zevksizliğe, dalkavukluğa, fırsatçılığa düşmeyen şakalarıyla kendini sevdirmiş, hiç akademik olmadan akademi azası olmuş, kralı tutmadan kralca tutulmuş, dost evlerinde yata kalka, gönlünce okuya yaza, masallar dolusu güle söyleye yaşamış ve yetmiş dört yaşında, son masalı başında, uyur gibi ölmüş.”

Eyuboğlu’nun Hamlet çevirisine yazdığı sözü hatırlıyor musunuz? Arpacı kumrusu gibi düşünmekten, büyük şairlerin soluklarından ve çevirmenlerin metinlere taktığı bücür kanatlardan bahsediyordu. Eyuboğlu’nun yaptığı çevirilere yazdığı girişlerden ayrı bir kitap derlemeye çabalardım yayıncılık yapıyor olsam şimdi. Sayıca az değiller.  Türkçe’nin bu haliyle karşılaşınca zihnimin nasıl toz toprak içinde kaldığını anlıyorum, Eyuboğlu’unu okuyunca temiz bir suyla yıkanıyor, arınıyor sanki ana dilim. Eyuboğlu 1908’de doğmuş, 1973’te kalanlara selam olsun diyerek ayrılmış dünyadan. Onun yaşadığı zamanda kullanılan Türkçe’ye dair bir tür şikayeti var aslında onun da. Yine La Fontaine için yazdığı metinden alıntılıyorum:

“La Fontaine’i Türkçeye çevirdikçe sevdim, sevdikçe de çevirdim. Bizim halk dilimiz adsız La Fontaine’ler yoğurmuş olacak ki, bu yaman dil ustasının deyişini değilse bile deyimlerini, özel tadını değilse bile anlam zenginliğini, anlatım imkânlarını, düşünce oyunlarını, taşlama inceliklerini karşılamakta pek zorluk çekmedim: Aradıkça La Fontaine’ce söz çok bulunuyor Türkçede, hele köy Türkçesinde. Fazla mahalli olmaktan korkmasam, La Fontaine’e tıpatıp uyan birçok köy deyimi kullanabilirdim. Âşık Veysel size köy diliyle hayvan masalları anlatsa da dinleseniz: Çil horozunan ak tazı dimişler, gidek yâd elde bir köy şenedek… Bir dağın koyağında eğlenmişler… Horuz çıkmış (adını unuttuğum bir ağacın) doruğuna, edirafı kişiflemeğe… Tazı yatmış gıllı bir dikenin dibine… Tülkü demiş ufuktan, sen ne aran bu yanda… Birlik gurak sizin köyü… Bizim köyün muftart şu kâfilin dibinde… Tazı kapmış koparmış tülkünün kuyruğunu… Zor şenedirsiniz bu köyü, demiş tülkü…

Halkın diline dayanmamakla eski edebiyatımızın neler kaybettiğini göstermek, bu çevirilerde güttüğüm amaçlardan biri oldu. Bugün bile asıl Türkçeyi, halkın Türkçesini, ne kadar az biliyoruz. Çevirme zorluklarımızdan çoğu Türkçe’nin değil, bizim darlığımızdan, deyimlerimizi yarım yamalak bilişimizden, kullandığımız kelimelerin nerden nasıl geldiğini bilmeyişimizden geliyor. Bereketli topraklar üstünde kıtlık içindeyiz bu yüzden. Yeni romancılarımızın, şairlerimizin dilini fazla halkçı, bundan ötürü de “gayri ciddi” bulanlar edebiyatta ciddiliğe ancak bu yoldan gidilebileceğini…”

Bu dedikleri hakkında konuşmak, tartışmak gereken ne çok mesele var.  Aynı minval üzre bazı başka yazılar da koyacağım buraya. Bitirmeden yüzlerce masal içinden en sevdiğimi de paylaşayım sizinle.

Horozla Tilki

Güngörmüş, açıkgöz bir horoz,
Ağaçta nöbet bekliyormuş.
Tilki yanaşmış güler yüzle:
— Kardeş, demiş; müjde!
Savaşanlara son verildi, son!
Barış oldu bütün dünyada.
Haberi yaymaya geldim,
İn aşağı da öpüşelim.
Hadi bekletme, duramam pek;
Yirmi köyüm var gidilecek.
Hem nöbet möbet yok artık, bitti;
Rahat rahat gezebilirsiniz şimdi.
Tavuk, horoz işinize bakın, korkusuz;
Size yardım etmek dostluk borcumuz.
Söyle seninkilere sevinsinler,
Bu gece bayram etsin, hora tepsinler.
Sen de gel artık, haydi;
Gel de kardeş kardeş öpeyim seni.
— Tilki kardeş, demiş horoz;
Bundan hoş, bundan tatlı haber olmaz!
Hele bunu senden duymak yok mu,
Bitirdi beni doğrusu.
Bak, iki tazı da geliyor karşıdan;
Onlar da müjdeci anlaşılan
Görsen ne koşuyor kâfirler;
Nerdeyse gelirler.
Dur, ben de ineyim de bari
Tatlı tatlı konuşalım hep beraber.
— Hoşça kal, demiş tilki;
Ben kaçayım, yolum uzun.
Öpüşmek başka zamana kalsın.
Hazret dar atmış kendini ormana.
Barışta iş yok deyip kendi kendine.
Horozsa başlamış keyfince ötmeye:
Koca tilkiye tilkilik ettim diye.”


“Hele bunu senden duymak yok mu, Bitirdi beni doğrusu”  kısmı her okuduğumda, beni bitiriyor.

Şu baskıyı kullandım bu yazıda.

 

Kategoriler
5HARFLİLER ALINTI ÖNSÖZLER KİTABI EDEBİYAT YAYINCILIK TARİHİ YAZILAR

Hamlet’i “Çevirenin Sözü”

Çeviri işi kanımca yeryüzündeki en zor işlerden biri. Çevirmenlere büyük hayranlık duyuyorum. Ben ne zaman kalkışsam, büyük, kalın, aşılmaz bir duvardan geri sekiyorum gibi hissediyorum. İyi çeviri dünyayı güzelleştiriyor, kötü çeviri yaşanmaz kılıyor (evet, ayrım bu denli keskin).

Hamlet’i Türkçe’ye kazandıranlardan biri Sabahattin Eyuboğlu. 1940’ların hemen başında olacak sanırım, çevirisine bir “söz” yazmış. Kendi macerasına, çevirinin tozlu, toprak yollarına değinerek bir Şekspir güzellemesi yapıyor. Bu “Çevirenin Sözü” ile başbaşa bırakıyorum sizi:

Çevirenin Sözü

Bu çeviriye Remzi Kitabevi’nin isteği ve Nurettin Savaştayen’in sürekli sıkıştırmaları üzerine çekine çekine ve başlayıp takıldığım yerde bırakmak düşüncesiyle giriştim. Ama başlar başlamaz yine büyüsüne kapıldım Shakespeare’in ve Macbeth çevirisinde olduğu gibi başka her işimi yüzüstü bırakıp gecemi gündüzümü verdim Shakespeare’e seve seve. Ne çıktı sonunda ortaya? Yeniden çevirmeye yüzüm ve gücüm olsa her söz üstünde yeniden arpacı kumrusu gibi düşüneceğim ve belki bir hayli değiştireceğim bir metin. Tam yerinde oturdu sandığı bir sözü ertesi gün bile yadırgayabiliyor insan. Bir tatlı bela bu dilden dile söz çevirme, hele Shakespeare gibi karanlığı ışıklı, ışığı karanlık bir şairi çevirme. Okumaktan, dinlemekten çok daha zor elbet, ama daha keyifli, çok daha doyurucu. Hamlet’i de, Macbeth’i de kaç kez okuduğum, sahnede gördüğüm halde ancak çevirirken ikisinin de gerçek tadına vardım. Bir söz simyacısı, bir sanat simyacısı, bir insan sarrafı bu Shakespeare. Elini değdirdiği çamur altın oluveriyor, kullandığı her söz İngilizce olmaktan çıkıp Shakespeare’ceye dönüyor, bir başka, bir öte anlam yükleniyor. Her şairde öyle değil mi diyeceksiniz, öyledir doğru; ama bu gerçeği en iyi ortaya koyanlardan biri şüphesiz bu dev sanatçı.

Benim İngilizcem kitaptan, kendi kendime öğrendiğim yarım yamalak bir İngilizcedir. Onun için Fransızca, Türkçe bulabildiğim birçok çevirilere başvurarak çalıştım. En çok yararlandıklarım. Yves Bonnefoy, François Victor Hugo, Orhan Burian. Halide Edip Adıvar-Vahit Turhan’ın çevirileri oldu. Bunların yardımıyla asıl metni kavramaya çalışıp ondan sonra kendimce karşılık arıyordum. Böylece her çeviricinin Shakespeare’i bir başka hale soktuğunu gördüm. Kim bilir ben de ne hale sokmuşumdur, ister istemez. Şairleri kuşa çevirmek çeviriciliğin şanındandır. Ama kuşa çevirdiğimiz şairler bizim taktığımız bücür kanatlarla da uçabiliyorlar ne hikmetse. Büyük soluklarının rüzgârıyla belki. Her çeviren kendi dünyasına çekmiş Hamlet’i. Ama Hamlet de buna en elverişli eserlerden biri doğrusu. Kişileri, sözleri, olayları ne kolay benimsenebiliyor, kendi çevremizde gördüklerimize benzetilebiliyor. Hamlet hem ne kadar kendisi, hem ne kadar her insan, hem ne kadar belli bir çağın, hem ne kadar bütün çağların adamı. Konuştuğu dilin tadına hem yalnız İngilizcenin daniskasını bilen varabilir, hem de benim gibi az bilen. En güzel masalları hem büyüklerin, hem küçüklerin tattığı gibi.

Bu çevirinin bazı güç yerlerinde değerli dostlarım Minâ Urgan ve Cevat Çapan’ın uyardıkları oldu beni.

Eksik olmasınlar.

Bundan daha güzel bir “söz” olabilir mi? Tüm itirafları, içtenliği, yazara duyduğu sevgi ile adeta bir başyapıt.  Bücür kanatlar peşindekiler için bir ilham kaynağı.

MEB tarafından basılan dünya klasiklerinin yeniden basımını İş Bankası Yayınları yapıyor bildiğiniz gibi, metin o baskıda yer alıyordu. Eyuboğlu çok kutlu bir insan, yazdığı her söze, kullandığı Türkçe’ye bayılıyorum.

Kategoriler
ALINTI ÖNSÖZLER KİTABI EDEBİYAT

Melville’in İstanbul Günleri

“1849 da Moby Dick İngiltere’de basılırken Avrupa’ya gitti. Londra’ya ve Paris’e uğradı. Bir ara, kaptan olan kardeşinin gemisinde Pasifik Okyanusu’nda yolculuğa çıktı. 1856’da, kayınpederinin verdiği parayla, Kudüs’e gitti. Bindiği gemi bu arada dört gün İstanbul’da kaldı. İlk iki gün yoğun sisten ötürü, Melville hiçbir şey görmemiş, ancak sahilde köpeklerin havladığını duymuştu. Sis dağılınca İstanbul’un görünüşüne hayran kaldı. Büyükdere’den bakınca Boğaz’ın ne denli güzel olduğunu anlatır mektuplarının birinde. Ama her nedense, İstanbul’un ona bir kasvet duygusu, bir bunalım verdiği de anlaşılıyor. Sokaklarda, karanlık, korkunç, trajik bir hava seziyor. Sanki her birinde kendini asan bir adam varmış gibi, çoğu evlerin yıkık, çürük ve korkunç olduğunu söylüyor. «Binbir direkli sarnıç» dediği Yerebatan Sarayı’nda, bir cinayete kurban gitmek korkusuna kapılıyor. Kapalıçarşı’daki insan kalabalığı, yangın yerleri, mezarlıklar, müthiş sarsıyor Melville’!. Mektuplarının birinde, bir cenaze alayının peşine takıldığını, bu arada bir mezarın üstüne kapanmış, ağlayan bir kadın gördüğünü anlatıyor; bu kadının ağlayıp inlemesini bir türlü unutamadığını, yirmi yıl sonra bile düşlerine girdiğini söylüyor.

Mina Urgan!ın Moby Dick için yazdığı önsözden. Cem Yayınevi, 1987.