Yıldırım, Yağmur, Şimşek ve Dişi Eşeğin Kulakları

Bugün İstanbul’un muhtelif kenar köşelerinden bir fırtına geçiyor. Korkmayın! Yıldırım, yağmur, şimşek ve hatta hortumla ilgili insanlığın belleğinde toplanmış bilgileri derledim size.

Evvela… Hayvanlara, bitkilere uzaktan bakmayıp bir zahmet yanlarına gitsek, onlara dikkatle baksaydık, bugün bu fırtınanın kopacağını anlardık!

Fırtınadan önce şunlar olmuştu oysa doğada:

Dünyanın bir yerinde bir horoz öttükten sonra su içti,
kümes hayvanları kanatlarını gerdi,
tavuklar tek ayaklarını kaldırıp başlarını kanatlarının altına soktu,
arılar sabah kovanlarından çıkmadı,
kediler ön bacaklarını yaladı,
keçiler aksırdı,
koyunlar tos yaptı,
sırtı kaşınan bir at yere yattı,
dişi eşek kulağını salladı,
kargalar bağırarak uçuştu,
karıncalar yuvalarından uğradı,
bazı tavuklar bitlendi,
solucanlar başlarını topraktan çıkardı,
baykuşlar akşamdan ötmeye başladı,
keçi kuyruğunu indirdi, poposunu sakladı,
guguk kuşu dün gece üç defa öttü.

Biz bunları hiç görmedik, duymadık.

Hayvanlar bu işle meşgulken bir nedenden dağlarda uyuyan rüzgarlar uyandı. Dağlar insana yakın göründü ve fırtına başladı. Ağaçların köklerinde ve insanların içlerinde yaşayan kötü ruhları, çakan şimşekler kovaladı. Bu kötü ruhlardan bazıları korkudan sincap şekline girdi ve başka ağaçların içlerine saklandı. Gökte yaşayan yıldırım kuşu kanatlarını çırptığı için başımıza yıldırımlar düştü bugün. Ağaçtan bir kuş yapıp evimizin önüne assaydık yıldırım kuşundan korunabilirdik. Hatta “çadır”ımızın önüne çıkıp bu ağaçtan kuşun etrafında dönerek dualar okusaydık işi hepten garantiye alırdık (ama şamanlık meselesi de çok geride kaldı).

Peki bunca yağmuru, yıldırımı lehimize nasıl kullanabiliriz? (Kullanma, bir kullanma, bırak yağsın öyle!) Yıldırım düşen bir ağaçtan bir parça alıp eve getirseydiniz kötü ruhlar evinize uğramazdı. Çocukken yazın ilk yıldırımını görüp zıplasaydınız boyunuz uzun olurdu. Tam da gök gürlerken (neden bilmiyorum) patates ekseydiniz, bol bol patatesiniz olurdu. Hep kaçtı bu fırsatlar tabii!

Ayrıca bugün yağan doluya karşı, evin yaşça en büyük kızları ellerine bir bıçak alarak doluyu ortadan ikiye kesse ve keserken de “Ben annemin ilkiyim, dağlarda tilkiyim” deseydi dolu duracaktı. Tabii, yağmurdan süpürge yakarak da kurtulabilirdik. Olmadı.

Yapmamak icap eden işler de var, bir sonraki fırtına için akılda olsun: Yağmur yağarken ocağın başında oturmayın, tepenize yıldırım düşer. Başınızı kırmızı örtmeyin, gene yıldırım düşer. Ceviz ve (bulabilirseniz) karaağaç altında durmayın. “Hortum geliyor” derlerse de korkmayın! Hortum değil o, yılan. Bir yılanın bin yaşına geldiği zaman dünyadaki ömrünü tamamladığına inanılıyor ve onu melekler gökyüzüne çekiyorlar. Her şey kontrol altında!

Bu yazının görüntüsü olan Çömçeli Gelin‘e de değinmek istiyordum ama artık o da başka bir yazının konusu olsun. Yine de, ama kısaca, Çömçeli Gelin’in Anadolu’nun muhtelif yerlerinde çocukların oynadığı bir oyunun baş kahramanı olduğunu söyleyeyim. Sokaklarda tekerlemesiyle dolandırılarak yağmur bekleniyor kendisinden, ama çok tekerlemeyin, çok yağmur yağıyor.

Çömçeli gelin çöm ister
Bir kaşıcık yağ ister
Yağ verenin oğlu olsun
Bulgur verenin kızı olsun
Teknede hamur
Tarlada çamur
Ver Allahım ver
Bir sulu yağmur

(Yağ makbul, bulgur kızın payına ancak düşen tabii)


Kullandığım kaynaklar bunlar: Kaynak, Kaynak, Kaynak, Kaynak, Kaynak

5Harfliler

Belgesel: Tren Penceresinden Bu Diyar 1991

Birkaç hafta evvel dedim ya TRT arşivinde kayboldum gittim diye, işte oradan eli kolu dolu olarak geri dönüyorum şimdi. Arşivde “tren” kelimesiyle arama yapınca çok fazla kayıt çıkmıyor, ama kayıtlardan bir kayıt, son üç haftamı aldı.

Bir belgesel, adı Tren Penceresinden Bu Diyar. Size de oluyor mu, daha isminden vaad ettiklerine dair heyecana kapılarak seyredemediğiniz filmler, okuyamadığınız kitaplar? Üç gün bekledim yedi bölümden oluşan belgeselin seyretmek için. TRT arşivinde bir nedenden yer almayan birinci bölüm bilgisayarımda seyre hazır, bekledi durdu. Sonunda biraz hüzünlenerek, sevinerek heyecanlanarak, yer yer epey üzülerek, ara ara da gülümseyerek seyrettim bitti yedi bölüm.

1991’de çekilmiş belgesel, hatta o dönem döşeli tüm rayların üzerinden en az bir kere geçilmiş olmuş çekimler tamamlanana dek. İlk bölümde Ankara’dan Erzincan’a, ikinci bölümde Erzincan’dan Kars’a, üçüncü bölümde Van’a, sonra İstanbul’a, Ege’ye, Karadeniz’e, Edirne’ye gidiliyor bölümler boyunca. Hep trenin içindeyiz biz seyredenler. Gece oluyor yolcular uyuyor, sabah oluyor kompartmanlarda kahvaltılar ediliyor. Arada saz çalanlar var, dama oynayanlar, kitap okuyanlar, dantel yapanlar, yemekli vagondaki sohbetçiler ve demir yolcular var belgeselde. Demir yolculuğun, trenciliğin ne olduğunu anlatıyorlar, onları en çok korkutanın çığ olduğunu, tünelleri, karı kışı, köprüleri. Taşıdıkları yükleri, başlarına gelen ilginç olayları, demir yolculuğun eziyetini de, ödüllerini de anlatıyorlar. Durmadan içtikleri demli çayları, sönmeyen sigaraları da. Bütün bunlar olup biterken trenlerin yanından dağlar yükseliyor, nehirler akıyor, bozkırlar uzanıyor. İstasyonlarda çocuklar oyun oynuyor, trene eller sallanıyor, çamaşırlar asılıyor, yükler yükleniyor, indiriliyor, ekmekler taşınıyor, vagonlar ekleniyor, ayrılıyor. Burada bir çırpıda tarif etmemin olanaksız olduğunu düşündüğüm bir kendiliğindenlik, olağanlık içinde yaşam ilerliyor. Ve söyleşiler yapılan bazı yolcuları unutmak imkânsız. Meclise giden de var, süpürgelerini satıp evine dönen de.

tpbd1.png

Belgeselin yönetmeni Zehra Tülin Sertöz. Hem yurtiçinde, hem de yurtdışında pek çok defalar ödüller kazanmış bir belgeselci. Tren Penceresinden Bu Diyar‘ı seyrettikten sonra Sertöz’e ulaşmanın yollarını aradım, buldum. Bir söyleşi gerçekleştirdik onunla. Fakat önce sizin belgeseli seyretmeniz lazım, ben söyleşiyi yayına hazırlarken, size bu yedi bölümü bırakıyorum şimdi. Güzel bir şeyler seyredeyim diyenler için bundan daha güzelini önermeme olanak yok bugünlerde.

tpbd2

tpbd3

Bu bölümlerin hepsini seyretmeye zamanınız yoksa bile hızlıca bir göz atın. Sertöz ile yaptığımız söyleşide çekimlerin nasıl yapıldığını, yolcularla konuşurken neler olduğunu, katedilen mesafelerde olup bitenleri ve bazı yolcular hakkında konuştuk. Sertöz belgeselin bir fikir olarak nasıl ortaya çıktığını da anlattı, çekimlerde kendisini en çok sevindiren, üzen, yoran olayları da. Yarın görüşürüz!

Tren Penceresinden Bu Diyar

Birinci Bölüm: Doğu Mavi Treni.

İkinci Bölüm: Erzincan’dan Kars’a.

Üçüncü Bölüm: Son Durak Van Gölü

Dördüncü Bölüm İstanbul’dan Nusaybin’e

Beşinci Bölüm: Ege’de Bahar

Altıncı Bölüm: Ankara’dan Kapıkule’ye

Yedinci Bölüm: Karadeniz’e Trenle

tpbd4.png


5Harfliler

Kırmızı Pabuçlar ve Kadın Cinayetleri

Ciudad Juárez, Meksika’nın kuzeyinde ABD’in Teksas eyaleti sınırında bir şehir. 2009’da burada sanat okulunda öğretmenlik yapan Elina Chauvet, telefon direklerinde, panolarda, duvarlarda karşısına çıkan kayıp kadın ilanlarını fark ediyor. Ciuadad Juárez kadın cinayetlerinde rakamların alıp başını gittiği bir kent. Öldürülen ve kayıp olan kadın sayısı resmi makamları da pek ilgilendirmiyor.

Chauvet, bu yaşananlara dikkat çekmek için Zapatos Rojos (Kırmızı Pabuçlar) isimli projesini hayata geçiriyor aynı yıl. Her bir çift, kayıp bir kadını, kırmızı renk ise cinayetleri işaret ediyor. İlk yerleştirme 33 çift ile yapılıyor Ciuadad Juárez sokaklarında ve sonra Meksika içinde altı ayrı yerde, 2013’te Teksas’ın El Paso kentinde ve son olarak da İtalya’da sokaklarda görünüyor pabuçlar.  Her birinin altında kaybolan bir kadının hikâyesi de yazılı. Aslında, Elina Chauvet de bu şiddete maruz kalmış birisi. Yıllar evvel kız kardeşi kocası tarafından öldürülmüş.

Bu proje yeni olmamakla beraber, Ciudad Juárez’de devamı gelecek protestoların ilklerinden. 2009’u izleyen yıllarda özellikle öldürülen kadınların kızları, anneleri, kardeşleri tarafından başka gösteriler de yapılacak ve mesele bir biçimde dünyaya duyurabilecek. Ve biliyor musunuz Meksika ve Türkiye kadına yönelik şiddette adeta kardeş iki ülke. Her iki ülkenin yönetimlerinde de meseleye karşı aynı ilgisizlik, aymazlık, gamsızlık… İki ülkenin kadın cinayetlerine karşı çalışan aktivistlerinin paylaşacağı çok deneyim var aslında. Ortak iş yapmaya başlansa, işlerden iki kıta arasını döşeyecek kadar da uzun yol olur.

foto-de-luis-brito
Elina Cahuvet. Fotoğraf: Luis Brito

Ana görüntü İtalya’daki yerleştirmeden, fotoğrafçısı Franco Baldan. Kaynak

Luis Brito’nun fotoğrafının kaynağı.


5Harfliler

Huğ Evler

Ahşap, saz ve çamur kökenli organik malzemeler kullanılarak oluşturulan yapı tarzından biriside önceki yıllarda köyümüzde de yapılan huğ evlerdir. Huğ evler, geçmiş dönemlerde Çukurova bölgesinde  görülen, bölgeye özgü bir geleneksel kırsal konut tipidir. Yörenin doğal yapı malzemesi olan ahşap, saz ve çamurdan dal örgü tekniğinde inşa edilmiştir. Huğ evler Çukurova bölgesinde bilinen en eski ev tipidir. Geçmişi günümüzden 9000 sene öncesine kadar gitmektedir. “Huğ” derme çatma barınak anlamına gelmekte ve yapılar bataklık sazı(berdi), kamış ve saman karıştırılmış killi çamurdan inşa edilmektedir. Huğların üstü çoğunlukla sazlarla örtülür.Sıkı bir şekilde çatıya örtülen berdi yağmur yağınca daha da sıkılaşarak su geçirmez bir duruma gelmektedir.Bu yapılar özellikle yangına karşı çok hassas yapılardır. Fotoğraf ve yazının kaynağı: Vayvaylı Köyü web sitesi

Ben de huğ evleri ilk defa Yaşar Kemal’in Binboğalar Efsanesi’nden öğrenmiştim.